संकटकाळातील देणगी
१४ जानेवारी १७६१ रोजी पानिपतावर मराठ्यांचा पराभव झाला आणि त्याच वर्षी जूनमध्ये नानासाहेब पेशव्यांचे निधन झाले. पेशवाई तरुण माधवरावांच्या आणि कारभारी म्हणून काम पाहणाऱ्या त्यांच्या महत्त्वाकांक्षी काकांच्या, रघुनाथरावांच्या, हाती आली. फौजा रणांगणात ठेवण्यासाठी पटवर्धनांनी सावकारांकडून मोठी कर्जे काढली होती; त्याची भरपाई म्हणून नव्या पेशव्यांनी त्यांना तोपर्यंत शिवाजी बल्लाळ यांच्याकडे असलेला मिरजेचा किल्ला दिला. गोविंद हरींनी तो आपले ठाणे केले. पुढील दोन शतके मिरज घराण्याकडे राहिली, पण तेथील पहिली वर्षेच जवळजवळ अखेरची ठरली होती.
बाजू निवडताना
लवकरच माधवराव व त्यांचे काका यांच्यात बेबनाव झाला. गोपाळरावांच्या नेतृत्वाखाली पटवर्धन तरुण पेशव्यांच्या बाजूने उभे राहिले. नोव्हेंबर १७६२ मध्ये घोडनदीवर आणि पुन्हा आळेगाव येथे दोन्ही फौजा भिडल्या, तेव्हा माधवरावांच्या सैन्याची पीछेहाट झाली; जखमींमध्ये नीलकंठराव, नारायणराव व भास्करपंत पटवर्धन होते. आपले सैन्य नष्ट होऊ देण्यापेक्षा माधवरावांनी काकांपुढे शरणागती पत्करली आणि रघुनाथराव आपल्याला विरोध करणाऱ्या घराण्याविरुद्ध उलटले. मिरजेचा किल्ला — हत्ती, घोडे व खजिन्यासह — आपल्या माणसाच्या स्वाधीन करावा, अशी मागणी त्यांनी गोविंद हरींकडे केली.
वेढा
पासष्ट वर्षांच्या गोविंद हरींनी किल्ल्यात राहून तो लढवावा आणि स्त्रिया व मुले दक्षिणेकडे बंकापूर व मंगळवेढ्याला हलवावीत, असा घराण्याने निर्णय घेतला. किल्ल्यात दारूगोळा व धान्याचा साठा करण्यात आला. रघुनाथरावांनी आबा पुरंदरे यांना १०,००० सैन्यानिशी गोपाळरावांच्या फौजेवर पाठवले; जमखंडीजवळ गोपाळरावांचा पराभव झाला आणि उरलेली फौज घेऊन ते निजामाकडे गेले, जेथे सेनापती विठ्ठल सुंदर यांनी त्यांचे स्वागत केले.
डिसेंबर १७६२ पासून रघुनाथरावांच्या सुमारे ५०,००० सैन्याने मिरजेला वेढा घातला. आत जेमतेम १,५०० रक्षक होते. किल्ला कित्येक आठवडे लढत राहिला. ३ फेब्रुवारी १७६३ रोजी वाटाघाटींनंतर गोविंद हरींनी अटींवर किल्ला स्वाधीन केला: पेशव्यांच्या युद्धांसाठी पटवर्धनांनी काढलेली कर्जे रघुनाथराव फेडतील आणि कुरुंदवाड, कागवाड व मंगळवेढा घराण्याकडे राहतील. सरदार विंचूरकर व खंडेराव दरेकर यांनी चांद बुरुजावर रघुनाथरावांचा झेंडा फडकावला, नारो शंकर किल्लेदार झाले आणि गोविंद हरी मंगळवेढ्याला गेले.
पुनर्स्थापना
रघुनाथरावांचे वर्चस्व फार काळ टिकले नाही. माधवरावांनी लवकरच आपला अधिकार प्रस्थापित केला आणि १७६३ मध्ये राक्षसभुवनावर निजामाचा पराभव झाल्यानंतर निजामाकडे आश्रयाला गेलेले पटवर्धन पुन्हा पेशव्यांच्या सेवेत परतले. माधवरावांनी मिरज त्यांना परत दिली आणि तासगाव, आष्टा, जमखंडी, यादवाड, नवलगुंद, बंकापूर व लक्ष्मेश्वर यांसह आणखी गावे दिली.
या वेढ्यामुळे पटवर्धन तरुण पेशव्यांचे दक्षिणेतील सर्वांत विश्वासू सरदार बनले. पुढील दशकभर म्हैसूरच्या हैदरअलीविरुद्धच्या मोहिमांचे नेतृत्व त्यांनी केले आणि गोपाळराव घराण्याच्या फौजेचे मुख्य सेनापती झाले. पहिल्या बाजीरावांच्या काळात सुरू झालेल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीतील, पासष्टाव्या वर्षी केलेली मिरजेची ही लढत गोविंद हरींची अखेरची मोठी झुंज ठरली.
संदर्भ
- उदय एस. कुलकर्णी, “Patwardhans: The Sword Arm of the Peshwai”, भाग २, eSamskriti, २०१९
- गंगाधरराव पटवर्धन, A Short Sketch of the Patwardhans, संपादक माधवराजे पटवर्धन, गोविंद हरी व गोपाळराव यांवरील प्रकरणे