इतिहास

प्रकरण पहिले

पटवर्धनांपूर्वीचा मिरज किल्ला

इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या अखेरीस मिरज कोल्हापूरच्या शिलाहारांच्या ताब्यात गेली. शिलाहार राजा नरसिंह याच्या शके ९८० (इ.स. १०५८) च्या ताम्रपटांत त्याचा उत्तराधिकारी गोंक याचे वर्णन करहाटक (कराड), मैरिंज (मिरज) व कोकण जिंकणारा असे केले आहे. इ.स. १२१६ मध्ये मिरज यादवांकडे गेली आणि १३१८ पर्यंत त्यांच्याकडे राहून नंतर बहामनींच्या ताब्यात गेली.

तजकिरत-उल-मुल्कनुसार बहामनी घराण्याचा संस्थापक हसन याने किल्ल्याची सुभेदार राणी दुर्गावती हिचा पराभव करून किल्ला जिंकला आणि १३४७ मध्ये शहराचे नाव मुबारकाबाद ठेवण्यात आले. हा किल्ला मुळात कोणी बांधला हे ज्ञात नाही; बहामनी सुलतानांनी कदाचित जुन्या बांधकामाची केवळ डागडुजी केली असावी. किल्ल्याला सत्तावीस बुरूज आणि हत्ती जाऊ शकतील एवढे मोठे दरवाजे होते. त्यांपैकी बंकाचा दरवाजा बंकापूरच्या रस्त्याकडे तोंड करून होता, म्हणून त्याला हे नाव पडले.

बहामनी सत्ता कोसळल्यावर मिरज विजापूरच्या आदिलशाही सुलतानांकडे गेली. १६५९–६० मध्ये अफझलखानाच्या वधानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी नेताजी पालकरांना मिरजेला वेढा घालण्यास पाठवले आणि जानेवारी १६६० मध्ये ते स्वतः आले; परंतु सिद्दी जौहरच्या चालीमुळे त्यांना पन्हाळ्याकडे परतावे लागले. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळात औरंगजेबाच्या फौजांशी लढताना संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव या मराठा सेनापतींनी आपली कुटुंबे मिरज किल्ल्याच्या सुरक्षिततेत ठेवली होती.

१६८७ मध्ये विजापूरचा पाडाव झाल्यावर मिरज मोगलांकडे गेली आणि दोन वर्षांच्या मोहिमेनंतर ३ ऑक्टोबर १७३९ रोजी छत्रपती शाहू महाराजांनी ती जिंकेपर्यंत त्यांच्याकडेच राहिली.

प्रकरण तिसरे

गोविंद हरी आणि मिरजेचा सरंजाम

हरभटबाबांचे चौथे पुत्र गोविंद हरी सुमारे १७३० मध्ये पहिल्या बाजीरावांच्या काळात पेशव्यांच्या सैन्यात दाखल झाले. १७३६ मध्ये त्यांना कदमबांडे पागेची फडणिशी मिळाली आणि पुढे नानासाहेब पेशव्यांनी फौजेच्या खर्चासाठी त्यांना सरंजाम दिला. माळवा, दिल्ली, बुंदेलखंड व उत्तरेतील मोहिमांत ते पेशव्यांसोबत होते. त्यांचे बंधू रामचंद्र हरी यांनी चिमाजी आप्पांच्या नेतृत्वाखाली १७३७–३९ च्या मोहिमेत ठाणे व वसई पोर्तुगीजांकडून मुक्त करण्यात भाग घेतला आणि वसईवर मराठ्यांचा झेंडा फडकावण्याचा मान त्यांना मिळाला. [कुलकर्णी, भाग १]

नानासाहेब पेशव्यांच्या काळात उत्तरेत जसे शिंदे-होळकर, तसे दक्षिणेत पटवर्धन हे पेशवाईचे मुख्य आधारस्तंभ बनले. गोविंद हरींचे ज्येष्ठ पुत्र गोपाळराव यांनी १७५१ मध्ये दमाजी गायकवाडांना कैद केले आणि उदगीरच्या लढाईनंतर १७६० मध्ये निजामाकडून दौलताबादचा बळकट किल्ला वेढा घालून जिंकला. [कुलकर्णी, भाग २]

पानिपतच्या संकटानंतर आणि १७६१ मध्ये नानासाहेबांच्या निधनानंतर घराणे तरुण पेशवे माधवरावांच्या पाठीशी उभे राहिले. १७६१ मध्ये पेशव्यांनी, तोपर्यंत शिवाजी बल्लाळ यांच्याकडे असलेला मिरजेचा किल्ला गोविंद हरींना दिला आणि हैदराबादचा निजाम तसेच म्हैसूरचे हैदरअली व टिपू सुलतान यांच्यापासून कृष्णा ते तुंगभद्रा या सीमेचे रक्षण करण्याची जबाबदारी पटवर्धनांवर सोपवली. येथूनच मिरजेतील पटवर्धनांच्या वारशाला सुरुवात झाली.

माधवरावांप्रती निष्ठेची किंमत मोजावी लागली. डिसेंबर १७६२ पासून रघुनाथराव (राघोबादादा) यांनी सुमारे ५०,००० सैन्यानिशी मिरजेला वेढा घातला; आत सुमारे १,५०० रक्षक होते. पासष्ट वर्षांचे गोविंद हरी जवळपास महिनाभर किल्ला लढवत राहिले, तर गोपाळरावांनी घराण्याची फौज बाहेर रणांगणात ठेवली. ३ फेब्रुवारी १७६३ रोजी अटींवर किल्ला सोपवण्यात आला आणि कुरुंदवाड, कागवाड व मंगळवेढा घराण्याकडे राहिले. माधवरावांनी पुन्हा सत्ता हाती घेतल्यावर तासगाव, आष्टा, जमखंडी, हुबळी, नवलगुंद, बंकापूर व लक्ष्मेश्वर या आणखी गावांसह मिरज पटवर्धनांना परत मिळाली. [कुलकर्णी, भाग २]

गोविंद हरी यांचे २१ नोव्हेंबर १७७१ रोजी मिरज येथे निधन झाले. कृष्णा घाटाजवळ त्यांची समाधी आहे.

प्रकरण सातवे

अखेरचे अधिपती आणि १९४८ चे विलीनीकरण

६ सप्टेंबर १८९८ रोजी जन्मलेले हिज हायनेस श्रीमंत नारायणराव तात्यासाहेब महाराज १९३९ मध्ये वडिलांच्या गादीवर आले. युवराज असताना त्यांनी लक्ष्मी मार्केटचे काम सुरू केले — घड्याळ मनोरा असलेली ही इंडो-ब्रिटिश इमारत १९३२ मध्ये खुली झाली — आणि किंग्ज कमिशन धारण करून मराठा लाईट इन्फंट्रीत सेवा केली.

राजेसाहेब म्हणून १९४१ मध्ये त्यांची चेंबर ऑफ प्रिन्सेसवर नियुक्ती झाली. त्यांनी मिरज स्टेट बँकेला पाठबळ दिले, नव्या उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, १९४६ मध्ये गंगाधरराव बाळासाहेब वॉटर वर्क्स उभारले आणि संस्थानच्या शाळा व पोलीस दलात सुधारणा केल्या.

८ मार्च १९४८ रोजी मिरज संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन झाले. त्या वेळी संस्थानचे क्षेत्रफळ सुमारे ३४२ चौरस मैल असून मिरज, लक्ष्मेश्वर व मोडनिंब हे तालुके आणि पाच नगरपरिषदा त्यात होत्या. त्यानंतर हिज हायनेस सार्वजनिक जीवनातून निवृत्त झाले आणि अध्यात्म, लेखन, निसर्गअभ्यास व प्रवास यांत रमले. ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी त्यांचे निधन झाले.